Corticale malformaties (epilepsie als gevolg van een cerebrale aanlegstoornis)
Corticale malformaties zijn aangeboren afwijkingen van de hersenschors die ontstaan tijdens de ontwikkeling van de hersenen vóór de geboorte. Ze zijn een belangrijke oorzaak van epilepsie en kunnen ook leiden tot ontwikkelings- en leerproblemen. De klachten verschillen sterk per persoon.
Wat zijn Corticale malformaties?
Een op zeven mensen met focale epilepsie heeft een onderliggende corticale malformatie als oorzaak. Corticale malformaties zijn aangeboren afwijkingen in de vorming van de hersenschors (cortex). De hersenschors is het buitenste gedeelte van de hersenen en speelt een belangrijke rol bij bewegen, voelen, taal, leren, gedrag en het verwerken van informatie. Tijdens de zwangerschap ontwikkelen hersencellen zich stap voor stap: ze worden aangemaakt, verplaatsen zich naar de juiste plek en vormen daar verbindingen met andere hersencellen. Bij een corticale malformatie verloopt één of meerdere van deze stappen anders dan normaal. Daardoor kunnen delen van de hersenschors afwijkend zijn opgebouwd. De ernst en gevolgen verschillen sterk per persoon. Sommige mensen hebben een milde vorm met weinig klachten, terwijl anderen ernstige epilepsie en bijkomende neurologische problemen ervaren.
Volgens Europees referentienetwerk Orphanet komt een corticale malformatie waarschijnlijk voor bij ongeveer 1 op de 2.500 mensen. Omgerekend zou dit betekenen dat in Nederland mogelijk ongeveer 7.000 tot 8.000 mensen leven met een vorm van corticale malformatie.
Bronnen:
Oorzaken corticale malformaties
Een corticale malformatie ontstaat doordat de ontwikkeling van de hersenschors tijdens de zwangerschap anders verloopt dan normaal. Tijdens de vroege ontwikkeling van de hersenen worden hersencellen aangemaakt, verplaatsen zij zich naar de juiste plek in de hersenen en maken zij verbindingen met andere hersencellen. Wanneer in één van deze stappen iets misgaat, kan een afwijkende aanleg van de hersenschors ontstaan: een corticale malformatie. De oorzaken verschillen per persoon en per type malformatie. Vaak gaat het om een combinatie van genetische en ontwikkelingsfactoren.
Corticale malformaties zijn een belangrijke oorzaak van moeilijk behandelbare epilepsie bij zowel kinderen als volwassenen. In veel gevallen speelt een genetische afwijking een rol. Soms ontstaat de afwijking spontaan tijdens de ontwikkeling van de hersenen.
Genetische oorzaken
Bij een deel van de mensen wordt een genetische afwijking gevonden. Het gaat dan om veranderingen in genen die belangrijk zijn voor de aanleg en ontwikkeling van de hersenen. Sommige genetische veranderingen zijn erfelijk, andere ontstaan spontaan tijdens de ontwikkeling van het embryo.
Niet-genetische factoren
Soms spelen ook andere factoren tijdens de zwangerschap een rol, zoals:
- een infectie tijdens de zwangerschap
- zuurstoftekort
- problemen met de doorbloeding van de hersenen
- blootstelling aan schadelijke stoffen.
Bij veel mensen wordt echter geen duidelijke uitlokkende factor gevonden.
Niet altijd erfelijk
Een corticale malformatie betekent niet automatisch dat de aandoening erfelijk is. Sommige genetische veranderingen ontstaan spontaan tijdens de ontwikkeling van het kind en zijn niet aanwezig bij de ouders. Daarom wordt vaak genetisch onderzoek aangeboden om meer duidelijkheid te krijgen over de oorzaak en eventuele erfelijkheid. Door verbeterde genetische diagnostiek worden steeds vaker genetische oorzaken gevonden.
Ontstaan ziekte
De eerste klachten van corticale malformaties ontstaan meestal op kinderleeftijd. Vaak gaat het om:
- epileptische aanvallen,
- ontwikkelingsachterstand,
- leerproblemen,
- of motorische problemen.
Mildere vormen worden soms pas op volwassen leeftijd ontdekt.
Er zijn aanwijzingen dat sommige vormen, zoals focale corticale dysplasie (FCD), vaker voorkomen bij jongens en mannen. Voor andere vormen zijn geen duidelijke verschillen tussen mannen en vrouwen bekend. Internationaal onderzoek laat zien dat bepaalde genetische vormen juist vaker bij vrouwen voorkomen. Voor Nederland zijn hierover geen landelijke registraties beschikbaar.
Dankzij verbeterde MRI-technieken en genetisch onderzoek worden corticale malformaties tegenwoordig vaker herkend dan vroeger. Hierdoor krijgen ook volwassenen steeds vaker alsnog een diagnose.
Symptomen
De symptomen van corticale malformaties verschillen sterk per persoon. Dat hangt onder andere af van:
- het type malformatie
- de plaats in de hersenen
- de grootte van het aangedane gebied
- de leeftijd waarop klachten ontstaan
Sommige mensen hebben milde klachten, terwijl anderen ernstige epilepsie en bijkomende neurologische problemen ervaren.
Epileptische aanvallen
Epilepsie is het meest voorkomende symptoom van een corticale malformatie. De afwijkende aanleg van de hersenschors kan ervoor zorgen dat hersencellen gemakkelijker ontregeld raken en epileptische activiteit ontstaat.
De epilepsie kan verschillende vormen aannemen:
- focale aanvallen
- aanvallen met verminderd bewustzijn
- schokken of verstijven van armen en benen
- nachtelijke aanvallen
- moeilijk behandelbare epilepsie
Bij sommige mensen beginnen de aanvallen al in de eerste levensjaren, terwijl anderen pas op volwassen leeftijd klachten ontwikkelen.
Ontwikkelings- en leerproblemen
Vooral bij uitgebreidere corticale malformaties kunnen problemen ontstaan in de ontwikkeling. Kinderen kunnen bijvoorbeeld:
- later gaan zitten, lopen of praten
- moeite hebben met leren
- problemen ervaren met aandacht of gedrag
- of een ontwikkelingsachterstand hebben
De ernst hiervan verschilt sterk. Sommige kinderen ontwikkelen zich vrijwel normaal, terwijl anderen intensieve begeleiding nodig hebben.
Motorische klachten
Afhankelijk van de plaats van de afwijking kunnen ook problemen ontstaan met bewegen, zoals:
- verminderde kracht
- spasticiteit
- problemen met coördinatie
- of een minder goede fijne motoriek
Gedrags- en cognitieve problemen
Bij een deel van de mensen komen bijkomende problemen voor zoals:
- concentratieproblemen
- geheugenproblemen
- autistiforme kenmerken
- prikkelverwerkingsproblemen
- of vermoeidheid
Verschillen tussen kinderen en volwassenen
Kinderen
Bij kinderen vallen corticale malformaties vaak op doordat epileptische aanvallen op jonge leeftijd ontstaan, de ontwikkeling anders verloopt of er leer- en gedragsproblemen zichtbaar worden. Hoe vroeger de epilepsie begint, hoe groter vaak de impact op de ontwikkeling van de hersenen.
Volwassenen
Bij volwassenen zijn de symptomen vaak anders. Sommige volwassenen hebben al sinds de kindertijd epilepsie, maar krijgen pas later een diagnose. Daarnaast bestaan mildere vormen van corticale malformaties die pas op volwassen leeftijd ontdekt worden. Bij volwassenen zien we vaker focale epilepsie, geheugen- of concentratieproblemen, vermoeidheid of aanhoudende epilepsie ondanks medicatie. Omdat MRI-technieken de afgelopen jaren sterk verbeterd zijn, worden corticale malformaties tegenwoordig ook vaker bij volwassenen herkend.
Varianten van corticale malformaties
Corticale malformaties vormen een brede groep aandoeningen waarbij de hersenschors zich tijdens de zwangerschap anders ontwikkelt dan normaal. Er bestaan veel verschillende varianten. Sommige vormen zijn mild en geven weinig klachten, terwijl andere samengaan met ernstige epilepsie en ontwikkelingsproblemen.
De bekendste en meest voorkomende vorm binnen epilepsie is focale corticale dysplasie (FCD). Dit is wereldwijd een van de belangrijkste oorzaken van moeilijk behandelbare focale epilepsie.
Behandeling Corticale Malformaties
De behandeling van corticale malformaties is gericht op het verminderen van klachten en het verbeteren van kwaliteit van leven. De behandeling verschilt per persoon en hangt onder andere af van het type corticale malformatie, de ernst van de epilepsie, de plaats van de afwijking in de hersenen en eventuele bijkomende ontwikkelings- of neurologische problemen. Omdat corticale malformaties zeldzame en complexe aandoeningen zijn, is behandeling vaak maatwerk en gebeurt dit binnen het Expertisecentrum Zeldzame Epilepsie.
Onderzoek
Er wordt wereldwijd veel onderzoek gedaan naar corticale malformaties. Het doel van dit onderzoek is om beter te begrijpen hoe deze afwijkingen ontstaan, waarom epilepsie ontstaat en hoe behandelingen verder verbeterd kunnen worden. Omdat corticale malformaties zeldzaam zijn, werken expertisecentra internationaal nauw samen. Onderzoek richt zich niet alleen op epilepsie, maar ook op hersenontwikkeling, genetica, beeldvorming en kwaliteit van leven.
Binnen het Academisch Centrum voor Epileptologie van Kempenhaeghe en Maastricht UMC+ wordt veel onderzoek gedaan naar corticale malformaties en zeldzame vormen van epilepsie. Het doel van dit onderzoek is om beter te begrijpen hoe epilepsie ontstaat en hoe diagnostiek en behandeling verder verbeterd kunnen worden. Zo wordt er onderzoek gedaan naar:
- geavanceerde MRI- en EEG-technieken
- genetische oorzaken van corticale malformaties
- epilepsiechirurgie
- gepersonaliseerde behandelmethoden
Daarnaast wordt er samengewerkt met nationale en internationale expertisecentra binnen onder andere ERN EpiCARE. Door deze samenwerking kunnen kennis, ervaring en onderzoeksgegevens worden gedeeld om de zorg voor mensen met zeldzame epilepsie verder te verbeteren.